Safranbolu evinin boyutu ve biçimini belirleyen üç temel unsurdan söz edebilir : çok nufuslu büyük aile yapısı yağışlı iklim, kültürel ve maddi zenginlik.

Bir ailede karı kocanın normal olarak iki yada üç çocuğu vardır.Erkek evlat evlendirilince ona ayrı bir ev açılmaz,gelin aynı eve getirilir. Amcalar, teyzeler,halalar ve torunların da dahil olduğu aile hep birlikte bir evde yaşarlar.

Evin kadınına işlerde yardım etmek amacıyla evlerin çoğunda evlatlık kız bulunur. Daha çok muhtaç durumdaki köylü ailelerinden ve küçük yaşta alınan evlatlık tamamen aileden biri gibi muamele görür. Evlatlık evin kızı gibi evlendirilir ve ardından yeni bir evlatık bulunur. Erkek evlatların evden ayrılması daha çok ekonomik yönden yeterli ve güçlü hale gelmeleriylemümkün olur.

Kalabalık aile yapısının yanında evlerde harem- selamık ayrımı vardır.Ailelerin sahip olduðu hayvanlar evin zemin katındaki ahırlarda barındırı;lırlar. Yağışlı iklim nedeniyle kapalı alan ihtiyacı da fazladı;r.İnsan ve hayvan yiyecekleri, yakacak odunlar hepsi evin uygun bölümlerinde muhavaza edilirler.İşte tüm bunların sonucu olarak Safranbolu evi büyük hacimlidir.

Yağışlı iklimin evler üzerinde bir başka etkiside çatılardadır. Yağışların fazlalığı çatıların uzun saçaklı ve mükemmel yapılmalarını zorunlu kılmaktadır. Bunun sonucu olarak Safranbolu evleri için ''beş cepheli mimari eser'' ifadesi kullanılmaktadır. Read more

Evin girişinde zemin katta ''hayat'' vardır.Bu bölüm eğer taş kaplıysa ''taşlık''adını alır. Burada ışık almayı sağlayan ve aynı zamanda odunların dizilerek hava akımıyla kurutulduğu ahşap kafesten ''gliste'' mevcuttur. Zemin katlarda ayrıca ahırlar,büyük kazan ocakları ve ambarlar bulunur.

Üst katlara ahşap ustalığınuın üstün örneklerini sergileyen merdivenlerle çıkılır. İkinci kat diğer katlara göre daha basıktır.Bu katta gerektiğinde yatak odası olarak da kullanılabilen bir mutfak bulunur.Mutfak ile selamlık arasında yemek servisinde kullanılan silindirik bir ahşap dönme dolap yer alır. Gündelik yaşam orta katta geçer. Soğuk kış günlerinde bu katın ısıtılması daha kolay olur.

Üçüncü kat Safranbolu evinde mükemmelliğe varılan noktadır. Bu katta tavanlar daha yüksektir.Odalara sekiz kenarlı bir çokgenden oluşan ''sofa''nın (çardak) daha kısa olan dört çapraz kenarından açılan kapılardan girilir. Odaların giriş kapıları köşelerdedir ve giriş kapılarında oda ile doğrudan teması kesen özel ahşap paravana düzeni bulunur. Sofalar ve odaların tavanları ahşap süslemelerle kaplıdır. Her odada sedir düzeni ve çoğu zaman ocak vardır.Oda yan duvarlarında ahşap dolaplar ve sergen yer alır. Odaların her biri bir çekirdek aileyi yada bir aile yakınını barındırabilecek tüm unsura sahip, bağımsız birim olarak tasarlanmıştır. Bu doğrultuda her odada ahşap dolapların (yüklük) içerisinde bugünün duş kabinlerini andıran gusülhaneler mevcuttur.

Safranbolu evlerindeki çıkmalar, evin dış görünümünü tek düzelikten kurtardığı gibi, bu çıkmaların yanlarında yer alan pencereler sedirde oturanların sokağı baştan başa görmesine olanak sağlar. Sofalarda, eyvanlarda ve odalarda zaman zaman kalemişi süslemelere rastlanır.

Evlerin pencereleri çok özel biçimde tasarlanmış olup dar ve uzuncadır. Ahşap kanatlı pencerelerde ayrıca ''muşabak'' denilen kafesler bulunur.Pencere sayıları oda büyüklüğüne göre değişmekle birlikte genellikle fazladır. Bu hem içten geniş bir görünüm sağlar, hem dıştan evin görünümüne güzellik kazandırır. Bazı büyük odaların bir cephesinde dört, diğer cephesinde de dört olmak üzere sekiz pencere vardır. Tüm ev göz önünde bulundurulduğunda pencere sayısının çok yüksek olduğu görülür.

Evlerde ısınma ocaklarla sağlanır. Ocaktan alınan közler mangala konarak taşınır. Katlar arasında zaman zaman tecrit malzemesi kullanılmış olsa da ahşap evlerdeısının muhafazası güçtür. Bu nedenle prensip mekanın değil insanın ısınmasıdır.

Soba ise son dönemlerde kullanılmıştır.

Aydınlatma aracı gazyağı lambasıdı;r. Son zamanlarda ''lüks lamba''diye tanımlanan ,daha büyük boyutlu ve daha fazla ışık veren lambalar kullanılmıştır.

Yemek mutfaktaki büyük ocaklarda pişirilir ve odalarda yer sofrasında ya da yer bezinde yenirdi.Mutfak odalarının yakınında her çeşit gıda maddesinin depolanmasına uygun ambarlar bulunmaktadır.

Safranbolu evlerinde abdestlik ve hela için ayrılan bölme iç mekanlardan uzak tutulmuş ve havalandırmanın sağlanabilmesi için kör cephede küçük pencereler bırakılmıştır. Pis sular ''algun'' denen pis su yolu d&üzenine ya da hela çukuruna akıtılır, bulaşık suları ise bahçeye ya da ayrıca yapılan 'çirkef çukuru''na dökülür, pis su ile karıştırılmazdı.

Evlerin saçak köşelerine uğur getirmesi için geyik boynuzu asılması geleneği yaygındır. Öte yandan gene evlerin sacağa yakın köşelerinde sokaktan görülecek yüzeylerinde ya da sofa çıkmalarının alınlıklarında arap harfleri ile yazılmış bazı dualar ve bazen evin yapılış tarihi yazılıdır. Genellikle barok tür çerçeve içinde ibrik, sürahi, vazo,kandil, armut benzeri biçimler içine ''Maşallah'', ''maşalla u kane'' , ''ya hafız'' yazıları vardır.Tuğra biçiminde ''Bismillah ür rahman-ür rahim'',bazı evlerde bu yazı ve bezeme yerine dikine duran mavi renkli bir elips içinde hilal durumunda beyaz bir ay ,bazen de beyaz badana üzerine yalnız mavi bir hilal bulunur.Buözlü sözlerde evin korumasını Allah'a bırakan bir tevekkül anlayışı vurgulanmaktadır .

Evlerin, camilerin,dükkanların han ve hamamların cephelerindeki kuş evleri ise ''sevgi ve merhamet sembolü'' niteliğindedir.

Hele bazı işyerlerinin kapı üst pervazında bu yerlerin sigortalı olduğunu belirten ''Sigorta Şirketi levhaları'' ise ticari kültürü yansıtan ilginç örneklerdendir.

Evlerin sokak cephelerinde çeşmeler vardır. Şehirde su kültürü,dönemine göre oldukça ileridir. 5 km mesafeden ve tarihi İncekaya Su Kemeri'nin üzerinden şehre su getirilmiştir.Bir kısım büyük konaklarda havuzlu odalar bulunmaktadı;r. Havuzlar büyük hacimli ve insan boyu derinliktedir.İsmail Asmaz'a ait konakta havuz zemin katın bir üstüne inşa edilmiştir.Havuzlar bazı konaklarda selamlık köşkü denilen bahçe içindeki bağımsız binalarda yer almaktadır. (Hacı Hüseyinler Evi).